Bebek ve Çocuk Gelişim Basamakları Kontrol Listesi

Bu kontrol listesi ne işe yarar?

Bu kontrol listesi, çocuğunuzun yaşına göre beklenen becerileri tek tek gözden geçirmenize ve gözlemlerinizi düzenli bir biçimde not etmenize yardım eder. Maddeler, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi'nin (CDC) “Learn the Signs. Act Early.” programındaki gelişim basamaklarından Türkçeye aktarılmıştır. Bu basamaklar 2022'de Amerikan Pediatri Akademisi'nin bir uzman grubuyla birlikte yeniden düzenlenmiştir.

Liste bilgilendirme amaçlıdır, bir uzman değerlendirmesinin yerine geçmez. Bir gelişim taraması, ölçek ya da değerlendirme değildir; sonuç olarak bir sayı, seviye ya da etiket üretmez. Asıl işlevi, aile hekiminizle ya da çocuk doktorunuzla yapacağınız görüşmeye somut gözlemlerle hazırlanmanızı sağlamaktır. “Aklımda bir soru vardı ama sormayı unuttum” duygusunu azaltır.

Kontrol listesi nasıl kullanılır?

Kullanımı birkaç dakika sürer ve en iyi sonucu, çocuğunuzu günlük hayatında gözlemlediğiniz bir anda doldurduğunuzda verir.

1. Çocuğunuzun doğum tarihini girin; araç yaşı hesaplar ve uygun yaş noktasını kendisi seçer. İsterseniz 2, 4, 6, 9, 12, 15, 18 ay, 2 yaş, 30 ay, 3, 4 ya da 5 yaş noktalarından birini elle de seçebilirsiniz. Yaşı iki nokta arasındaysa geride kalan en yakın nokta kullanılır.
2. "Başlayalım" dedikten sonra beceriler ekrana birer birer gelir; her ekranda dört alandan birine ait tek bir madde vardır: sosyal ve duygusal, dil ve iletişim, öğrenme ve düşünme, hareket ve beden.
3. Her madde için çocuğunuzu düşünerek "Evet, yapıyor", "Henüz değil" ya da "Emin değilim" düğmelerinden birine dokunun; araç kendiliğinden bir sonraki maddeye geçer. Yanlış bir yanıtı "Önceki soru" ile düzeltebilirsiniz.
4. Özet ekranında her alanın halkasına bakın: halkanın ortasındaki sayı, o alanda "evet" dediğiniz madde sayısını gösterir; puan ya da etiket yoktur. Altında "henüz değil" ve "emin değilim" dediğiniz maddeler listelenir, "Yanıtları gözden geçir" ile tüm maddeleri tek listede düzenleyebilirsiniz.
5. "Bugünün oyunları" bölümünde her alan için 5 ile 10 dakikalık bir oyun önerisi görürsünüz; öneri her gün değişir, "Başka bir oyun" ile yenisini açabilirsiniz. Yaş zaman çizelgesindeki bir noktaya dokunarak sıradaki yaşın basamaklarından örnekleri önceden görebilirsiniz.
6. "Doktora götürülecek rapor" kartından A4 raporu yazdırın. Raporda tarih, çocuğunuzun ay olarak yaşı, alan alan tüm maddeler ve yanıtlarınız, öne çıkarılmış "henüz değil" ve "emin değilim" maddeleri ve not için boş satırlar bulunur. İsterseniz eklediğiniz ad yalnızca çıktıda görünür, kaydedilmez.
7. İsterseniz "Cihazda kaydet" ile yanıtları bugünün tarihiyle yalnızca bu tarayıcıya kaydedin. Birkaç hafta sonra listeyi yeniden doldurduğunuzda araç önceki kaydınızı gösterir ve değişen maddeleri yan yana koyar; "henüz değil"den "evet"e geçenler yeşil görünür. "Bu cihazdan verilerimi sil" düğmesi tüm kayıtları siler.

Dört gelişim alanı ne anlama gelir?

Dört gelişim alanı, çocuğun büyürken kazandığı becerileri gözlemlemeyi kolaylaştıran dört ayrı penceredir. Gerçek hayatta bu alanlar iç içe çalışır: ce-e oyununda gülen bir bebek hem sosyal bir bağ kurar hem de gözden kaybolan yüzün geri geleceğini öğrenir. Bu yüzden bir maddenin hangi alanda yer aldığı, o becerinin yalnızca o alana ait olduğu anlamına gelmez.

Bir alanda hızlı ilerleyen bir çocuk başka bir alanda daha yavaş ilerleyebilir. Örneğin erken yürümeye başlayan bir çocuk kelimelerde biraz daha sonra açılabilir; konuşmada çok hızlı olan bir çocuk merdivenlerde daha temkinli kalabilir. Liste bu yüzden alanları ayrı ayrı özetler ve tek bir genel sonuç vermez.

2022 güncellemesi neyi değiştirdi?

2022 güncellemesi, basamakları o yaştaki çocukların çoğunun (yaklaşık yüzde 75 ve üzeri) yapabildiği becerilere göre yeniden yerleştirdi. Amaç, çocukların çoğunun bir beceriye ne zaman ulaştığını netleştirmek ve “biraz daha bekleyelim” yaklaşımının önüne geçmekti. Böylece bir becerinin “henüz” görülmemesi, bunu hekiminizle konuşmak için daha anlamlı bir işaret hâline geldi. Güncellemeyle 15 ay ve 30 ay yaş noktaları eklendi; emekleme ise ayrı bir basamak olarak listede yer almaz.

“Henüz değil” ne anlama gelir, ne anlama gelmez?

“Henüz değil”, çocuğunuzun o beceriyi sizin gözlemlerinize göre şu an göstermediği anlamına gelir; bir gelişim sorunu olduğu anlamına gelmez. Her çocuk kendi hızında gelişir. Basamaklar çocukların çoğunun ulaştığı becerileri gösterdiği için, her yaşta bazı çocukların bazı maddelere biraz daha sonra ulaşması beklenen bir durumdur.

“Henüz değil” şunları anlatır

• Bu beceriyi bir sonraki aile hekimi ya da çocuk doktoru kontrolünde konuşmak faydalı olabilir.
• Günlük oyunlarda bu beceriye fırsat tanıyan etkinliklere biraz daha yer açabilirsiniz.
• Birkaç hafta sonra aynı maddeye yeniden bakmak, değişimi görmenizi kolaylaştırır.

“Henüz değil” şunları anlatmaz

• Çocuğunuzda bir gelişim geriliği ya da başka bir tanı olduğunu göstermez; tanıyı ancak hekim ve ilgili uzmanların yaptığı değerlendirme belirler.
• Ebeveyn olarak bir şeyi eksik ya da yanlış yaptığınız anlamına gelmez.
• Çocuğunuzun ileride bu beceriyi kazanamayacağı anlamına gelmez.

“Emin değilim” seçeneği de değerlidir. Bazı beceriler yalnızca belirli ortamlarda ortaya çıkar: Bir çocuk evde rahatça konuşurken misafir geldiğinde susabilir. Kreş öğretmeni, büyükanne ya da bakım veren başka biri farklı bir şey gözlemliyorsa bunu da not edip hekiminizle paylaşabilirsiniz. Sakin bir gözlem, tek bir günün izleniminden daha güvenilir bilgi verir.

Ne zaman beklemeden doktora başvurmalı?

Çocuğunuz daha önce yaptığı becerileri kaybediyorsa bir sonraki kontrolü beklemeden aile hekiminize ya da çocuk doktorunuza başvurun. CDC'nin “Act Early” yani “erken davranın” mesajı da budur: Bir ya da daha fazla basamak henüz görülmüyorsa, kazanılmış bir beceri kaybolduysa ya da içinizi rahatsız eden başka bir durum varsa çocuğunuzun doktoruyla konuşun, kaygınızı paylaşın ve gelişim taraması gerekip gerekmediğini sorun.

• Daha önce söylediği kelimeleri söylememeye, el sallama gibi jestleri bırakmaya ya da yürüyebiliyorken yürümemeye başladıysa
• Size bakma, gülümseme, seslendiğinizde dönme gibi iletişim becerileri azaldıysa
• Seslere ya da size tepki vermiyormuş gibi görünüyorsa
• Birden fazla alanda “henüz değil” maddeleri birikiyorsa ya da içiniz rahat etmiyorsa

Erken konuşmak, gereksiz bir kaygı değil, bilgi almanın en kolay yoludur. Çoğu zaman hekimle yapılan kısa bir görüşme içinizi rahatlatır; gerekirse doğru uzmana yönlendirme de bu görüşmeyle başlar. Acil bir sağlık sorunu düşündüğünüzde 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.

Türkiye'de gelişim izlemi nasıl yapılır?

Türkiye'de bebek ve çocuk gelişiminin düzenli izlenmesinde ilk adres aile hekimi ve çocuk doktorudur. Aile hekimleri ve çocuk doktorları, bebek ve çocuk izlemlerinde boy, kilo ve aşıların yanında gelişimi de değerlendirir. Bu kontrol listesinin özeti, bu izlem randevularında konuşmak istediğiniz konuları hatırlamanıza yardım eder; hekiminizin yaptığı değerlendirmenin yerine geçmez.

Hekim gerekli görürse çocuğunuzu ihtiyaca göre bir ya da birkaç uzmana yönlendirebilir. Hangi uzmanın gerektiğine çocuğun ihtiyacına bakılarak karar verilir:

• Çocuk gelişimi uzmanları: Gelişimin farklı alanlarını değerlendirir, aileyle evde uygulanabilecek destek planı üzerinde çalışır.
• Dil ve konuşma terapistleri: Konuşma, dil anlama ve ifade etme, ses çıkarma ve iletişim becerileriyle ilgilenir.
• Fizyoterapistler: Oturma, yürüme, denge ve kas gücü gibi hareket gelişimiyle ilgilenir.
• Çocuk ve ergen psikiyatrisi: Gelişimsel tanı gerektiren durumlarda değerlendirmeyi yapar; tanı ve gerekirse ilaç tedavisi hekimin sorumluluğundadır.
• Rehberlik ve Araştırma Merkezleri (RAM): Özel eğitim ihtiyacı olabilecek çocuklar için eğitsel değerlendirme ve yönlendirme yapar.

Hangi kapıdan başlayacağınızdan emin değilseniz Kime Başvurmalıyım aracı birkaç soruyla ilk adımı ve kamu seçeneklerini gösterir. Sık sorulan bir konu da “pedagog” unvanıdır: Türkiye'de pedagog yasal bir unvan değildir. Çocuğunuz için pedagog arıyorsanız çocuklarla çalışan bir psikologla görüşebilirsiniz; Sakarya'da pedagog arayan ailelere yönelik sayfamız bu ayrımı ayrıntılı anlatır.

Oyunla gelişimi nasıl destekleyebilirsiniz?

Gelişimi desteklemenin en etkili yolu, çocuğunuzla her gün kısa ama keyifli zamanlar geçirmektir; pahalı oyuncaklara ya da özel programlara gerek yoktur. Kontrol listesi her yaş için CDC'nin önerilerinden uyarlanmış etkinlikler gösterir. Genel olarak şunlar her yaşta işe yarar:

• 0 ile 6 ay: Yüzünüzü yakın tutarak konuşun, seslerini taklit edin; uyanıkken gözetiminiz altında yüzüstü oyun zamanı tanıyın.
• 6 ile 12 ay: Ce-e, el çırpma ve sırayla oyuncak verme gibi karşılıklı oyunlar oynayın; gördüğünüz şeylerin adını söyleyin.
• 1 ile 2 yaş: Yarım kelimelerini tamamlayın, basit günlük işlerde yardım etmesine izin verin, hayali oyuna eşlik edin.
• 2 ile 3 yaş: İki seçenek sunun, “Kim?”, “Ne?”, “Nerede?” diye sorun; top oynayın, boya kalemiyle birlikte çizin.
• 3 ile 5 yaş: Birlikte okuyup sonra ne olacağını sorun, duyguları adlandırın, sayı, renk ve harflerle oyun kurun.

Uyku ve ekran düzeni de gelişimin bir parçasıdır. CDC, 2 yaşından küçük çocuklarda ekranın sevdiklerle yapılan görüntülü görüşmelerle sınırlı tutulmasını önerir. Yaşa göre uyku süresi için çocuk uyku saati hesaplama aracına, ekran alışkanlıkları için ekran süresi hesaplama aracına bakabilirsiniz. Yaş dönemlerinin genel resmi için okul öncesi gelişim dönemleri rehberi iyi bir tamamlayıcıdır.

Yanıtlarınız nerede kalır?

Kontrol listesinde verdiğiniz yanıtlar yalnızca cihazınızda, tarayıcınızın içinde işlenir ve hiçbiri sunucumuza gönderilmez. Yanıtlar yalnızca siz “Cihazda kaydet” derseniz tarihleriyle bu tarayıcıda saklanır ve “Bu cihazdan verilerimi sil” düğmesiyle tamamen kaldırılır; kaydetmezseniz sayfayı kapattığınızda silinir. Bu sayfada reklam ve ölçüm etiketleri çalışmaz. Doğum tarihi yalnızca yaşı hesaplamak için kullanılır, raporda isteğe bağlı yazdığınız ad yalnızca çıktıda görünür; ikisi de hiçbir zaman kaydedilmez.

Özeti saklamak için doktor raporunu yazdırabilir, yanıtları cihazınıza kaydedebilir ya da kendi notlarınıza aktarabilirsiniz. Yazdırdığınız sayfayı hekiminizle paylaşıp paylaşmamak tamamen sizin kararınızdır.

Psikolojik danışmanlık bir seçenek olarak

Gelişimle ilgili sorularda ilk adım aile hekimi ya da çocuk doktorudur. Bunun yanında ebeveynlik, uyum, duygular ve davranışlarla ilgili sorularınız olduğunda psikolojik danışmanlık da değerlendirilebilecek seçeneklerden biridir. Psikolog Burak Uysal, Serdivan'daki ofisimizde 0 ile 17 yaş arası çocuklar ve ebeveynleriyle çocuk ve ergen psikolojik danışmanlığı görüşmeleri yapar.

4 yaş ve üzerindeki çocuklarda dikkat ve benzeri bilişsel becerilerle ilgili soruları olan aileler için GETAP gelişim ve takip programı da bir seçenek olabilir. Tanı ya da ilaç gerektiren durumlarda bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririz.

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Burak Uysal Psikolog

Maltepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü mezunu. Serdivan'daki ofisinde çocuklar, ergenler, ebeveynler, yetişkinler ve çiftlerle psikolojik danışmanlık görüşmeleri yürütür.

Son güncelleme: 15 Ekim 2026 İçerik editörü: destek@burakuysal.org Hakkında daha fazla