Çocuklarda Öfke ve Davranış Sorunları

Markette yere yatıp çığlık atan iki yaşındaki çocuk da, odasının kapısını çarpıp bağıran on üç yaşındaki genç de öfkesini yaşına uygun bir dille anlatıyor olabilir. Ebeveynleri asıl düşündüren, bu anların ne kadar sık yaşandığı ve evdeki havayı ne ölçüde belirlediğidir. Bu sayfa olağan olanla destek gerektireni ayırmanıza, evde neler yapabileceğinize ve uzman desteğinin nasıl işlediğine odaklanır. Kriz anında atılacak adımlar için çocuklarda öfke nöbeti yazımıza bakabilirsiniz.

Öfke ve davranış sorunları nedir?

Öfke ve davranış sorunları, çocuğun öfkesini yaşına göre beklenenden çok daha sık, uzun ve yoğun yaşaması ya da öfkesini vurma, kırma, aşağılama ve kurallara sürekli karşı gelme gibi zarar veren yollarla ifade etmesidir. Öfkenin kendisi sorun değildir; çocuğa haksızlığı, sınırı ve ihtiyacı fark ettiren sağlıklı bir duygudur. Sorun, öfkeyi düzenleme ve ifade etme becerisinin yaşıtlarına göre geride kalmasıyla ortaya çıkar.

Davranış sorunları geniş bir yelpazedir. Bir uçta yorgunluk ve açlıkla artan, kısa süren nöbetler; diğer uçta aylarca süren ve evde, okulda, arkadaş ortamında tekrarlayan karşı gelme, saldırganlık ve kural ihlalleri vardır. Yelpazenin ileri ucundaki tablolar için hekimler karşıt olma karşı gelme bozukluğu ya da davranım bozukluğu gibi tanı adları kullanır. Bu tanıları psikiyatri hekimi koyar; psikoloğun rolü davranışın işlevini anlamak ve aileyle birlikte değişim planı kurmaktır.

Yaşa göre görülebilecek işaretler nelerdir?

Aynı davranış farklı yaşlarda farklı anlam taşır. İki yaşındaki bir çocuğun ısırması gelişimsel bir aşama olabilirken, aynı davranışın dokuz yaşında sık görülmesi daha dikkatli bir bakış gerektirir. Aşağıdaki tablo olağan sayılabilecek davranışları ve değerlendirme gerektirebilecek işaretleri yaş gruplarına göre özetler.

Tabloyu okurken tek bir davranıştan çok genel tabloya bakmak gerekir. Davranışın ne kadar zamandır sürdüğü, kaç farklı ortamda görüldüğü ve çocuğun öfkenin ardından toparlanıp toparlanamadığı, olağan bir gelişim döneminden destek gerektiren bir tabloya geçişi gösteren en önemli ipuçlarıdır.

Öfke ve davranış sorunlarının olası nedenleri nelerdir?

Öfke ve davranış sorunları bir ebeveynlik başarısızlığının işareti değildir. Çoğu zaman çocuğun mizacı, gelişimsel becerileri ve içinde bulunduğu koşullar birbirini besleyerek bir döngü oluşturur. Değerlendirmede aşağıdaki etkenler tek tek gözden geçirilir.

• Mizaç: Bazı çocuklar duyguları daha yoğun yaşar ve daha geç sakinleşir. Bu çocuklar için aynı sınır, sakin mizaçlı bir kardeşe göre çok daha zorlayıcı olabilir.
• Dil ve duygu becerileri: Ne hissettiğini sözcüklere dökemeyen çocuk duygusunu bedeniyle anlatır. Dil gelişimi geride kalan çocuklarda öfke nöbetleri daha uzun sürebilir.
• Dikkat ve dürtü kontrolü: Dikkatini sürdürmekte ve dürtülerini durdurmakta zorlanan çocuklar gün boyu sık uyarı alır ve öfkeyle tepki verebilir. Bu ihtimalde dikkat eksikliği belirtileri rehberimiz yol gösterebilir.
• Uyku, açlık ve aşırı uyarılma: Yetersiz uyku, düzensiz öğünler ve uzun ekran süresi öfke eşiğini düşürür.
• Aile içi stres: Taşınma, ekonomik zorluklar, ebeveynler arasındaki gerginlik ya da bir yakının hastalığı çocuğun öfkesini artırabilir. Kardeşler arasındaki rekabet de öfkenin sık görüldüğü bir alandır; bu konuyu kardeş çatışmaları sayfamızda ele alıyoruz.
• Zorlayıcı yaşantılar: Zorbalık, şiddete tanık olma ya da kayıp gibi yaşantılar bazı çocuklarda öfke ve huzursuzluk olarak dışa vurulur.

Farkında olmadan kurulan döngü

Davranış sorunlarında sık görülen bir döngü vardır: Çocuk bir isteği reddedildiğinde öfkelenir, ebeveyn yorulup geri adım atar ve çocuk öfkenin işe yaradığını öğrenir. Bazen tam tersi yaşanır; ebeveyn de sesini yükseltir ve tartışma her seferinde biraz daha büyür. İki yönde de kimse kötü niyetli değildir. Döngünün fark edilmesi onu kırmanın ilk adımıdır.

Evde neler yapabilirsiniz?

Evde en çok işe yarayan yaklaşım, kriz anını yönetmekten çok krizlerin arasındaki sakin zamanları değerlendirmektir. Aşağıdaki adımlar ebeveyn eğitim programlarında kullanılan ilkelere dayanır ve evde uygulanabilecek bir sıralama sunar.

1. İki hafta boyunca kısa bir öfke günlüğü tutun. Öfkenin ne zaman başladığını, hemen öncesinde ne olduğunu ve sonrasında ne yaşandığını not etmek tetikleyicileri görünür kılar.
2. Her gün on ile on beş dakikalık özel zaman ayırın. Bu sürede yönlendirme, soru ve eleştiri olmadan çocuğun seçtiği oyunu birlikte oynayın; ilişkinin güçlenmesi sınırların kabulünü kolaylaştırır.
3. Az sayıda ve net kural koyun. ‘Uslu ol’ yerine ‘vurmak yok, kızdığında söyle’ gibi neyin beklendiğini anlatan üç dört kural, uzun listelerden daha etkilidir.
4. İstenen davranışı yakalayın. Çocuğunuz öfkelendiği hâlde vurmadan durduğunda ya da kardeşiyle sakin oynadığında bunu somut olarak söyleyin: ‘Kızdın ama bağırmadan anlattın.’
5. Sonuçları önceden belirleyin ve sakin uygulayın. Kural çiğnendiğinde ne olacağı kriz anında değil sakin bir zamanda konuşulmalı; sonuç kısa, orantılı ve tutarlı olmalıdır.
6. Geçişleri önceden haber verin. Parktan ayrılma, ekranın kapanması ya da yatma saati için beş dakika önceden uyarı vermek nöbetlerin bir kısmını önler.
7. Ebeveynler arasında ortak bir dil kurun. Bir ebeveynin izin verdiğini diğerinin yasakladığı evlerde çocuk sınırları daha sık sınar.
8. Kendi öfkenizi onarın. Sesinizi yükselttiğiniz bir anın ardından ‘bağırdığım için üzgünüm, bir dahaki sefere sakinleşip konuşacağım’ demek, çocuğa öfkenin ardından ilişkinin nasıl tamir edildiğini gösterir.

Yaşa göre yaklaşım nasıl değişir?

• Okul öncesi: Kısa cümleler, dikkatini başka yöne çekme, sakinleşene kadar yanında durma ve öfke dindikten sonra duyguyu adlandırma ön plandadır. Bu yaşta uzun açıklamalar ve nasihatler çoğu zaman işe yaramaz.
• Okul çağı: Çocuk kuralların gerekçesini anlayabilir ve sorun çözmeye katılabilir. Sakin bir anda ‘bir dahaki sefere kızdığında ne yapabilirsin’ diye birlikte seçenek üretmek, ona sorumluluk ve kontrol hissi verir.
• Ergenlik: Kurallar dayatmaktan çok müzakereyle belirlendiğinde daha kolay kabul görür. Tartışma büyüdüğünde konuşmayı sakinleşilen bir saate ertelemek, gencin onurunu ve ilişkiyi korur.

Örneğin her akşam ödev saatinde masayı itip bağıran sekiz yaşında, kurgusal bir çocuk düşünelim. Öfke günlüğü, krizlerin çoğunun okuldan döner dönmez ve aç karnına başlayan ödev saatinde çıktığını gösterebilir. Bu durumda ödevden önce kısa bir atıştırma ve yarım saatlik serbest zaman, ödevin küçük parçalara bölünmesi ve her parçanın sonunda kısa bir mola, öfkeyi cezalandırmaktan çok daha fazla değişiklik yaratabilir.

Vurma ve küfür gibi belirli davranışlarla nasıl baş edileceğine dair ayrıntılı öneriler çocuk neden vurur ve çocuğum küfür etmeye başladı yazılarımızda yer alıyor.

Ne zaman bir uzmana başvurmalısınız?

Öfke ve davranış sorunları birkaç aydır sürüyor, birden fazla ortamda görülüyor ve evdeki tutarlı çabalara rağmen azalmıyorsa bir uzmandan destek almak yerinde olur. Aşağıdaki ölçütler bu kararı vermenize yardımcı olabilir.

• Dört ile beş yaşından sonra da öfke nöbetleri neredeyse her gün yaşanıyor ve uzun sürüyor.
• Çocuk öfkeliyken kendine zarar veriyor ya da başkalarını yaralayacak biçimde saldırıyor.
• Okuldan, kreşten ya da kurstan saldırganlık nedeniyle düzenli şikâyet geliyor ya da uzaklaştırma gündeme geldi.
• Davranışlar yalnızca evde değil, okulda ve arkadaş ortamında da tekrarlıyor.
• Hayvanlara sertlik, ateşle oynama, sık yalan ya da başkalarının eşyasını izinsiz alma gibi davranışlar eşlik ediyor.
• Öfke patlamalarının arasında da çocuk çoğu zaman mutsuz, gergin ya da huzursuz görünüyor.
• Ebeveyn olarak kontrolü kaybettiğinizi ve evde sürekli tetikte yaşadığınızı hissediyorsunuz.

Psikolojik danışmanlık sürecinde neler olur?

Davranış sorunlarında psikolojik danışmanlık, çocuğu tek başına değiştirmeyi değil, çocuk ile çevresi arasındaki döngüyü değiştirmeyi hedefler. Bu nedenle çalışma hem çocukla hem ebeveynlerle yürütülür ve çocuk ve ergen psikolojik danışmanlığı kapsamında ebeveyn görüşmelerini de içerir.

İlk görüşme

Davranış sorunlarında ilk görüşmenin ebeveynlerle başlaması çoğu zaman yararlıdır; böylece çocuğun önünde konuşulması zor olan konular rahatça ele alınabilir. Psikolog Burak Uysal bu görüşmede davranışların ne zaman başladığını, hangi ortamlarda görüldüğünü, aile içinde nasıl karşılandığını ve çocuğun güçlü yanlarını dinler. Ardından çocukla yapılan görüşmelerde oyun, hikâye ve çizim aracılığıyla çocuğun öfkeyi nasıl yaşadığı anlaşılmaya çalışılır.

Ebeveyn görüşmeleri

Ebeveyn görüşmeleri bu çalışmanın merkezindedir. Evde uygulanacak davranış planı, özel zaman, övgü ve sonuçların nasıl kullanılacağı birlikte hazırlanır; ebeveynler planı uygularken karşılaştıkları güçlükleri bir sonraki görüşmeye getirir. Ebeveynin kendi yorgunluğu ve öfkesi de bu görüşmelerde konuşulabilir; gerektiğinde anne baba danışmanlığı ayrı bir çalışma olarak planlanır.

İngiltere'de ulusal sağlık kılavuzlarını hazırlayan NICE, üç ile on bir yaş arasındaki çocuklarda davranış sorunları için ebeveyn eğitim programlarını öne çıkan bir yaklaşım olarak önerir. Bu programlar ebeveynlere olumlu ilgi, net sınır ve tutarlı sonuç becerilerini adım adım kazandırmayı amaçlar. Ofisimizdeki ebeveyn görüşmeleri de bu ilkelerden yararlanır.

Okul ile iş birliği

Davranışlar okulda da görülüyorsa, ailenin izniyle öğretmen ve rehberlik servisiyle ortak hedefler belirlenir. Evde ve okulda aynı birkaç davranışa odaklanmak, örneğin sırasını beklemek ve kızdığında öğretmene söylemek, çocuğa tutarlı bir mesaj verir. Öğretmenin günü kısa bir notla aileye aktarması da evde olumlu davranışın zamanında görülmesini sağlar.

Hangi durumlarda psikiyatri hekimine yönlendirilir?

Öfke ve davranış sorunlarına dikkat eksikliği, duygudurum dalgalanmaları ya da gelişimsel bir farklılık eşlik ediyor olabilir. Bu tür durumlarda tanı değerlendirmesi ve gerekiyorsa ilaç tedavisi için bir çocuk ve ergen psikiyatri hekimine başvurmanızı öneririz. Psikologlar tıbbi tanı koymaz ve ilaç yazmaz; hekim görüşüyle birlikte yürütülen bir psikolojik danışmanlık çalışması ise çoğu zaman yararlı olur.

• Dikkat dağınıklığı, aşırı hareketlilik ve dürtüsellik birçok ortamda belirgin.
• Öfke patlamalarının arasında da günlerce süren yoğun huzursuzluk, mutsuzluk ya da ani duygu değişimleri var.
• Kendine zarar verme, ölümle ilgili sözler ya da başkalarına ciddi zarar verme riski bulunuyor.
• Konuşma, sosyal iletişim ya da öğrenme alanlarında gelişimsel bir farklılıktan şüpheleniliyor.
• Uyku düzeni uzun süredir ciddi biçimde bozuk.

Dikkat ve odaklanma güçlüğünün öfkeye eşlik ettiği çocuklar için ofisimizde yürütülen dikkat ve odaklanma destek programı hakkında bilgi alabilirsiniz. Program hekimin tanı ve tedavi kararlarının yerine geçmez; aileye ve çocuğa gündelik yaşamda kullanılacak beceriler kazandırmaya yöneliktir.

Serdivan'daki ofisimizde görüşmeler

Psikolog Burak Uysal, öfke ve davranış sorunları yaşayan çocuklar ve ebeveynleriyle Serdivan'daki ofisimizde çalışır. Adapazarı, Karasu, Ferizli ve Sakarya'nın diğer ilçelerinden gelen aileler için ebeveyn görüşmelerinin bir kısmı online olarak da sürdürülebilir. Randevu talebi için sitedeki form ya da 0554 125 42 23 numaralı telefon kullanılabilir; ofisimiz sizi arayarak uygun gün ve saati birlikte planlar.

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Burak Uysal Psikolog

Maltepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü mezunu. Serdivan'daki ofisinde çocuklar, ergenler, ebeveynler, yetişkinler ve çiftlerle psikolojik danışmanlık görüşmeleri yürütür.

Son güncelleme: 14 Ekim 2026 İçerik editörü: destek@burakuysal.org Hakkında daha fazla