Çocuk Yaptığı Yanlışı Unutup Tekrar Yaparsa Ne Yapmalı?

“Tamam anne, bir daha yapmayacağım” diyor. Gözlerinize bakıyor, gerçekten anladığını düşünüyorsunuz. Ama iki saat sonra aynı manzara: Yine duvarı boyuyor, yine kardeşine vuruyor, yine oyuncakları kırıyor. “Demin konuşmadık mı?” diye soruyorsunuz, O ise şaşkın bakıyor, sanki hiç konuşmamışsınız gibi.

Tanıdık geliyor mu? “Çocuğum yaptığı yanlışı unutup tekrar yapıyor” şikayeti, neredeyse her ebeveynin yaşadığı bir durum. Sabır tükeniyor, öfke kabarıyor. “Kaç kere söyleyeceğim?”, “Bu çocuk bilerek yapıyor!” diye düşünüyorsunuz. Ama gerçek öyle mi? Çocuğunuz gerçekten unutuyor mu, yoksa başka bir şey mi oluyor?

Yıllardır çocuk psikolojisi alanında çalışıyorum ve bu konuda yüzlerce aileyle görüştüm. Bu yazıda, çocukların neden aynı yanlışı tekrar yaptığını, bu durumun arka planındaki nedenleri ve en önemlisi nasıl çözebileceğinizi sizlerle paylaşacağım.

Çocuklar Gerçekten Unutuyor mu? Yoksa Başka Bir Şey mi?

İlk olarak şunu netleştirelim: Çoğu zaman çocuğunuz gerçekten unutmuyor. Peki o zaman ne oluyor?

Beyin Gelişimi ve İmpuls Kontrolü

Çocuk beyni, henüz tam olgunlaşmamış. Özellikle pre-frontal korteks dediğimiz, dürtü kontrolünden sorumlu bölüm 20’li yaşlara kadar gelişmeye devam ediyor. Bu ne demek? Çocuk “yapmamalıyım” diye biliyor ama o anda kontrol edemiyor.

Bir danışanımın 5 yaşında oğlu vardı. Her gün “kardeşine vurma” diyorlardı. Çocuk “tamam” diyordu ama 10 dakika sonra yine vuruyordu. Anne “Bilerek yapıyor!” diye düşünüyordu. Ama değerlendirme sonucu ortaya çıktı: Çocuk öfkelendiğinde dürtülerini kontrol edemiyordu, biliyordu yanlış olduğunu ama o anda “dur” diyemiyordu.

Soyut Düşünme Yeteneği

Küçük çocuklar somut düşünürler. “Bir daha yapma” gibi soyut bir kavramı tam olarak anlamakta zorlanırlar. Onlar için “şimdi” var, “sonra” yok. Bu yüzden “bir daha” kavramı anlamlı gelmiyor.

Neden-Sonuç İlişkisi Kuramama

3-5 yaş arası çocuklar, neden-sonuç ilişkisini tam kuramaz. “Duvarı boyarsam, anne kızar” mantığını anlıyor ama “boyamam gerekir” dürtüsü daha güçlü.

Çocuk Aynı Yanlışı Neden Tekrar Yapıyor? 8 Temel Neden

Şimdi asıl nedenlere bakalım. Çünkü sebep çok çeşitli olabilir.

1. Dikkat Eksikliği (DEHB)

Eğer çocuğunuz sürekli, her konuda aynı yanlışları tekrar ediyorsa, dikkat eksikliği olabilir. DEHB’li çocuklar:

• Söyleneni unuturlar
• Dikkatleri çabuk dağılır
• Dürtülerini kontrol edemezler
• Aynı hataları tekrar yaparlar (öğrenemezler)

Bir danışanımın 7 yaşında oğlu, her gün ödevini unutuyordu. Anne her sabah “Çantana koydun mu?” diye soruyordu. Çocuk “Evet” diyordu ama okulda çantasında yoktu, sonra DEHB tanısı aldı, tedavi sonrası bu sorun çözüldü.

2. Dikkat Çekme İhtiyacı

Bazı çocuklar, olumsuz dikkat bile olsa ilgi çekmek için yanlış yaparlar. “Anne bana bakmıyor, o zaman yaramazlık yapayım” diye düşünürler.

Özellikle yeni kardeş doğduğunda bu çok sık görülür. Büyük çocuk, annenin ilgisini çekmek için sürekli yanlış şeyler yapar. Uyarıldığında “bir daha yapmayacağım” der ama yarım saat sonra yine yapar, çünkü amacı uyarılmak, yani ilgi görmektir.

3. Sınır Test Etme

Çocuklar doğal olarak sınırları test ederler. “Anne gerçekten ciddi mi?”, “Bu kuralı uyguluyor mu?” diye merak ederler. Bu yüzden aynı yanlışı tekrar yaparlar.

Eğer siz tutarsızsanız (bir gün kızıyorsunuz, bir gün gülüyorsunuz), çocuk daha fazla test eder. “Bugün ne olacak bakalım?” der ve yine aynı şeyi yapar.

4. Alışkanlık Haline Gelmiş Davranış

Bir davranış çok tekrar edilirse, otomatikleşir. Çocuk artık düşünmeden yapar. Mesela tırnak yeme, burun karıştırma gibi.

Bu durumlarda çocuk “unutmuyor” aslında. Farkında bile değil yaptığının. Otomatik bir hareket haline gelmiş oluyor.

5. Duygusal Zorluklar (Stres, Kaygı)

Stresli, kaygılı çocuklar davranışlarını kontrol etmekte zorlanır. Mesela anne baba kavga ediyorsa, çocuk okulda sürekli sorun çıkarabilir. Neden? Çünkü içindeki gerginliği dışa vuruyor.

Bir danışanım boşanma sürecindeydi. 6 yaşındaki kızı okulda sürekli arkadaşlarına vuruyordu. Öğretmen her gün arıyordu. Kız “bir daha yapmayacağım” diyordu ama ertesi gün yine aynısı. Nedeni buydu: İçindeki kaygıyı saldırganlıkla dışa vuruyordu.

6. Gelişimsel Yetersizlikler

Bazı çocuklar gelişimsel olarak yaşıtlarından geride olabilir. Mesela 5 yaşında ama duygusal olarak 3 yaşında davranabilir. Bu durumda, yaşına uygun davranış beklemek gerçekçi değil.

7. Öğrenme Güçlüğü

Çocuğunuz okul ödevlerinde sürekli aynı hataları yapıyorsa, öğrenme güçlüğü olabilir. Mesela disleksi, diskalkuli gibi. Bu konumdaki çocuklar “öğrenemez”, tekrar tekrar aynı yanlışı yaparlar.

8. Yeterli Sonuç Görmeme

Eğer yanlış davranışın sonucu yoksa, çocuk “demek ki sorun yok” diye düşünür ve tekrarlar.

Mesela duvarı boyuyor, siz sadece “yapma” diyorsunuz ama temizlettirmiyorsunuz. Çocuk “anne kızdı ama temizlemedi, demek önemli değil” diye düşünür ve tekrar yapar.

Çocuk Aynı Hatayı Tekrar Yapıyorsa: Yaş Gruplarına Göre Yaklaşım

Her yaş grubunun ihtiyacı farklı. İşte yaşa özel yaklaşımlar:

2-3 Yaş: İlk Çocukluk

Bu yaşta çocuklar henüz kuralları tam anlayamaz. Tekrar normal ve beklenen bir durum.

Ne Yapmalı:

• Basit, tek kelimelik uyarılar: “Dur”, “Hayır”
• Fiziksel engellemeler (elini tutmak gibi)
• Dikkat dağıtma
• Çok fazla kural koymayın (3-4 temel kural yeter)

Ne Demeyin:

• “Kaç kere söyleyeceğim?” (Anlam ifade etmez)
• Uzun açıklamalar (Dinlemez)

4-5 Yaş: Okul Öncesi

Bu yaşta çocuklar kuralları anlamaya başlar ama dürtülerini kontrol etmekte zorlanır.

Ne Yapmalı:

• Kısa açıklamalar: “Vurunca kardeşin acı çekiyor”
• Görsel hatırlatıcılar (resimli kural tablosu)
• Olumlu pekiştirme: “Bugün vurmadın, aferin!”
• Sonuçları net gösterin (oyuncağı kırdıysa, oynamaz)

6-8 Yaş: İlkokul

Bu yaşta çocuklar artık neden-sonuç ilişkisini anlıyor. Ama yine de bazen unutabilirler.

Ne Yapmalı:

• “Neden bu kural var?” diye sorun, açıklayın
• Hatırlatıcı sistemler (çizelgeler, alarmlar)
• Sorumluluk verin (yanlışını düzeltsin)
• Tutarlı sonuçlar uygulayın

9 Yaş ve Üstü

Bu yaşta sürekli aynı yanlışı yapıyorsa, ciddi bir problem var demektir. Mutlaka altında bir sorun var mı araştırın.

Çocuğum Yanlış Yapıp Tekrarlıyorsa: Ne Yapmalıyım? 10 Etkili Yöntem

Şimdi en önemli kısma gelelim: Pratik çözümler.

1. Nedeni Bulun: Neden Tekrar Ediyor?

İlk adım, neden tekrarladığını anlamak. Bir hafta gözlemleyin:

• Hangi durumlarda yapıyor?
• Ne zaman yapıyor? (Yorgunken mi, sinirlendiğinde mi?)
• Ne elde ediyor? (Dikkat mi, kaçış mı?)

Kalıbı bulduğunuzda müdahale etmek çok daha kolay olur.

2. Kurallar Net ve Tutarlı Olsun

“Bazen izin, bazen yasak” yapmayın. Kural neyse, her zaman uygulayın.

Mesela “televizyon izleme kuralı” varsa, bugün yorgunsunuz diye izin vermeyin. Yoksa çocuk “ısrar edersem izin verir” diye öğrenir.

3. Kısa ve Net Konuşun

Uzun vaazlar vermeyin. Çocuklar 2 dakikadan sonra dinlemez.

Yanlış: “Kaç kere söyledim sana, kardeşine vurma. Bak vurunca ne kadar ağlıyor. Senin yerine geçsene, sen vurulsaydın nasıl hissederdin? …”

Doğru: “Dur. Vurma. Sinirliysen gel benimle konuş.” (3 cümle, 5 saniye)

4. Göz Teması Kurun

Çocukla konuşurken göz seviyesine inin. Gözlerinin içine bakın. “Beni duyuyor musun?” diye sorun. Tekrarlatın.

“Ne söyledim?” diye sorun. Kendi cümleleriyle anlatsın. Böylece gerçekten anladığından emin olursunuz.

5. Sonuçları Net Gösterin

“Yapma” demek yetmez. “Yaparsan ne olur?” gösterin.

Yanlış: “Duvarı boyarsan kızarım.”

Doğru: “Duvarı boyarsan, sen temizleyeceksin ve bugün parka gitmeyeceğiz.”

Sonuç net olmalı ve mutlaka uygulanmalı. Söyledikten sonra yapmaz­sanız, çocuk size güvenmez.

6. Olumlu Davranışları Över­ek Pekiştirin

Yanlış yaptığında değil, doğru yaptığında dikkat verin.

Mesela her gün kardeşine vuruyor. Bir gün vurmadı. Hemen övün: “Bugün hiç vurmadın, çok gurur duydum! Sen gerçekten büyüyorsun.”

Bu, doğru davranışın tekrarlanma olasılığını artırır.

7. Alternatif Davranış Öğretin

“Yapma” demek yetmez. “Bunun yerine ne yapmalısın?” öğretin.

Mesela sinirlendiğinde vuruyor. “Vurma” demek yerine: “Sinirlendiğinde bana gel, konuşalım” deyin, alternatif gösterin.

Bir danışanım, oğluna “öfke köşesi” yapmıştı. Sinirlendiğinde ora gidip yastığa vurabiliyordu. Sonra sakinleşince konuşuyorlardı, çok işe yaradı.

8. Davranış Çizelgesi Kullanın

Görsel bir çizelge yapın. Her doğru davranış için yıldız. 10 yıldız olunca küçük ödül.

Bu özellikle 4-8 yaş arası çocuklarda çok etkili çünkü somut bir gösterge istiyorlar.

9. Kendinizi Kontrol Edin: Sakin Kalın

Öfkeyle tepki verirseniz, çocuk savunmaya geçer, ve sizi dinlemez.

Derin nefes alın. “Şimdi çok sinirli olduğum için konuşmayacağım. 5 dakika sonra konuşacağız” deyin ve kendinizi sakinleştirin.

Sakin bir ebeveynin sözü, bağıran bir ebeveynin sözünden çok daha etkilidir.

10. Profesyonel Destek: Ne Zaman Gerekli?

Şu durumlarda mutlaka bir uzmana başvurun:

• 3 aydan uzun süredir aynı yanlışı tekrarlıyor
• Okulda ciddi sorunlar yaşıyor
• Saldırganlık var (kendine ya da başkalarına zarar veriyor)
• Gelişimsel gerilik şüphesi var
• Ailedeki tüm yöntemler işe yaramıyorsa

 

Terapi gerçekten işe yarıyor. Bilişsel davranışçı terapi, oyun terapisi, davranış düzenleme programları… Çocuğunuzun ihtiyacına göre bir yöntem belirlenir ve doğru destek sağlanır.

Çocuk Yanlış Yaptığında NE YAPMAYIN?

Doğru yaklaşımlar kadar, yanlış yaklaşımları bilmek de önemli:

YAPMAYIN: Sürekli Tekrar Etmeyin

“Kaç kere söyleyeceğim?” diye bağırmak işe yaramaz. Çocuk artık duymuyor bile, otomatik filtreleme yapıyor.

Bunun yerine: Bir kere söyleyin, sonuç uygulayın.

YAPMAYIN: Kişiliğini Eleştirmeyin

“Sen çok yaramazsın!”, “Hiçbir şey öğrenemiyorsun!” gibi sözler çocuğun özgüvenini yok eder.

Bunun yerine: Davranışı eleştirin. “Bu davranışın yanlış” deyin, “Sen kötü bir çocuksun” demeyin.

YAPMAYIN: Geçmiş Hataları Sürekli Hatırlatmayın

“Dün de aynısını yaptın, önceki gün de…” demek motivasyonu öldürür.

Bunun yerine: Her gün yeni bir sayfa. “Bugün ne yapabiliriz?” odaklanın.

YAPMAYIN: Karşılaştırmayın

“Bak kardeşin yapıyor, sen niye yapmıyorsun?” demek rekabeti körükler.

Her çocuk farklı, karşılaştırma yapmayın.

Özel Durumlar: DEHB ve Öğrenme Güçlüğü

Eğer çocuğunuzda DEHB ya da öğrenme güçlüğü varsa, standart yöntemler işe yaramayabilir. Özel yaklaşımlar gerekir.

DEHB’li Çocuklar İçin

• Görsel hatırlatıcılar kullanın (resimler, çizelgeler)
• Kuralları yazılı hale getirin, duvara asın
• Kısa süreli görevler verin (uzun görevleri parçalara bölün)
• Çok fazla uyaran olmasın (sakin ortam)
• İlaç tedavisi gerekiyorsa, uygulayın

Öğrenme Güçlüğü Olan Çocuklar İçin

• Farklı öğrenme yöntemleri kullanın (görsel, işitsel, dokunsal)
• Sabırlı olun, öğrenme daha uzun sürer
• Özel eğitim desteği alın
• Okulla işbirliği yapın

Ebeveyn İçin: Kendinize de Bakın

“Kaç kere söyleyeceğim?” derken kendinizi tükenmiş hissediyorsunuz. Bu normal. Çocuk yetiştirmek zor, özellikle aynı şeyi tekrar tekrar söylemek çok yıpratıcı.

Kendinize karşı şefkatli olun, mükemmel ebeveyn yok. Herkes hata yapar önemli olan, fark etmek ve düzeltmek.

Mola verin, eşinizle görev paylaşın, gerekirse terapi alın. Kendinize bakmazsanız, çocuğunuza da bakamazs­ınız.

Son Söz: Sabır ve Tutarlılık

Çocuğunuz aynı yanlışı tekrar yapıyorsa, paniklemey­in. Bu çok yaygın bir durum ve çözülebilir. Doğru yaklaşımla, tutarlılıkla ve sabırla her çocuk öğrenir.

Unutmayın: Çocuğunuz sizi sinirlendirmek için yapmıyor. Ya kontrol edemiyor, ya unutuyor, ya da başka bir ihtiyacı var, o ihtiyacı anlamak sizin göreviniz.

Tekrar tekrar söylemekten yoruldunuz ama pes etmeyin. Her tekrar, bir öğrenme fırsatı. Bir gün geriye dönüp baktığınızda göreceksiniz: O küçük çocuk büyümüş, öğrenmiş, olgunlaşmış.

O güne kadar, sabırla ve sevgiyle devam edin.

 

Uzman Psk. Burak Uysal

Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır. Çocuğunuzla ciddi davranış sorunları yaşıyorsanız lütfen bir uzmana başvurun.