Çocuklarda Dikkat Eksikliği Belirtileri: Ne Zaman Değerlendirme Gerekir?

Ödevin başına oturduktan on dakika sonra kalkıp su içmeye giden, defterini her gün okulda unutan, öğretmeninden “aslında zeki ama dinlemiyor” notu alan bir çocuğun ebeveyni çoğu zaman aynı soruyu sorar: “Tembellik mi, yoksa bir sorun mu var?” Bu rehberde dikkat eksikliği belirtilerinin nasıl göründüğünü, hangi durumların bu belirtileri taklit edebildiğini, değerlendirmenin ne zaman gerektiğini ve tanı sürecinin nasıl işlediğini anlatıyoruz.

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, kısaca DEHB, dikkati yönlendirme ve sürdürme, hareketliliği ve dürtüleri düzenleme becerilerini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. Beynin planlama, başlatma, sürdürme ve kendini durdurma gibi yürütücü işlevlerinin yaşıtlara göre farklı gelişmesiyle ilişkilidir. DEHB bir terbiye ya da irade sorunu değildir; kalıtımın etkisi güçlüdür ve belirtiler çoğunlukla okul çağından önce başlar.

Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı el kitabı DSM-5, DEHB'nin çoğu kültürde çocukların yaklaşık yüzde 5'inde görüldüğünü belirtir. Erkek çocuklar daha sık tanı alır. Kız çocuklarda ise belirtiler daha çok dalgınlık ve dağınıklık biçiminde ortaya çıktığı için gözden kaçabilir; “sessiz ama hayal dünyasında” diye tanımlanan bir çocuk da dikkat güçlüğü yaşıyor olabilir.

DEHB'nin türleri nelerdir?

DEHB, öne çıkan belirtilere göre üç biçimde tanımlanır: dikkatsizliğin baskın olduğu tip, hiperaktivite ve dürtüselliğin baskın olduğu tip ve her iki belirti grubunun birlikte görüldüğü bileşik tip. Bir çocuğun tipi yıllar içinde değişebilir; örneğin okul öncesinde belirgin olan hareketlilik ergenlikte azalırken dikkat güçlüğü sürebilir.

Dikkat eksikliği belirtileri nelerdir?

Dikkat eksikliği belirtileri, çocuğun ilgisini çekmeyen ama zihinsel çaba gerektiren işlere odaklanmakta, bu odağı sürdürmekte ve işleri düzenlemekte yaşıtlarından belirgin biçimde fazla zorlanmasıdır. Tanı ölçütlerinde yer alan dokuz dikkatsizlik belirtisi gündelik dille şöyle özetlenebilir:

• Ayrıntıları gözden kaçırır, ödevlerde ve sınavlarda dikkatsizlikten kaynaklanan hatalar yapar.
• Ders, oyun ya da sohbet sırasında dikkatini uzun süre sürdürmekte zorlanır.
• Kendisiyle doğrudan konuşulduğunda dinlemiyormuş gibi görünür.
• Yönergeleri sonuna kadar izleyemez, başladığı işleri yarım bırakır.
• Görevlerini, eşyalarını ve zamanını düzenlemekte güçlük çeker.
• Uzun süre zihinsel çaba gerektiren ödev gibi işlerden kaçınır ya da bunları isteksizce yapar.
• Kalem, silgi, mont ya da kitap gibi eşyalarını sık sık kaybeder.
• Çevredeki seslerle ve görüntülerle kolayca dikkati dağılır.
• Günlük işlerini, örneğin çantasını hazırlamayı ya da dişini fırçalamayı unutur.

Hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri nelerdir?

Hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri, çocuğun hareketini, konuşmasını ve tepkilerini durumun gerektirdiği biçimde frenlemekte yaşıtlarından belirgin biçimde fazla zorlanmasıdır. Tanı ölçütlerindeki dokuz belirti şöyle özetlenebilir:

• Oturduğu yerde sürekli kıpırdanır, elleri ve ayaklarıyla oynar.
• Sınıfta ya da yemek masasında oturması beklenirken yerinden kalkar.
• Uygun olmayan ortamlarda koşar ya da tırmanır; ergenlerde bu, içsel bir huzursuzluk hissine dönüşebilir.
• Sessizce oynamakta ya da sakin etkinliklere katılmakta zorlanır.
• Sanki bir motor takılmış gibi sürekli hareket hâlindedir.
• Çok konuşur.
• Soru bitmeden yanıtı söyler.
• Sırasını beklemekte zorlanır.
• Başkalarının sözünü keser, oyunlarına ya da konuşmalarına izinsiz dalar.

Bu belirtilerin birkaçının görülmesi tek başına bir anlam taşımaz. Tanı ölçütlerine göre 16 yaşına kadar bir belirti grubundan en az altı, 17 yaş ve üzerinde en az beş belirtinin bulunması; belirtilerin en az altı aydır sürmesi, bir kısmının 12 yaşından önce başlamış olması, ev ve okul gibi en az iki ortamda görülmesi ve çocuğun işlevselliğini belirgin biçimde etkilemesi gerekir. Ayrıca belirtilerin başka bir durumla daha iyi açıklanamaması şarttır.

Dikkat eksikliği belirtileri yaşa göre nasıl değişir?

Dikkat eksikliği belirtileri yaşla birlikte biçim değiştirir: okul öncesinde hareketlilik, okul çağında dikkat ve ödev güçlükleri, ergenlikte ise planlama, zaman yönetimi ve içsel huzursuzluk öne çıkar. Aşağıdaki tablo ailelerin her dönemde sık fark ettiği örnekleri özetler.

Okul öncesi dönemde değerlendirme özellikle dikkat ister, çünkü bu yaşlarda yüksek hareketlilik ve kısa dikkat süresi büyük ölçüde gelişimin olağan bir parçasıdır. Bu yüzden hekimler küçük çocuklarda belirtilerin yaşıtlarına göre ne kadar belirgin olduğuna ve farklı ortamlarda sürüp sürmediğine özellikle bakar.

Her hareketli ya da dalgın çocuk DEHB midir?

Hayır, her hareketli ya da dalgın çocuk DEHB değildir; pek çok farklı durum dikkat güçlüğüne benzeyen belirtiler yaratabilir. Değerlendirmenin önemli bir bölümü bu olasılıkların ayıklanmasına ayrılır. Bazen DEHB ile bu durumlardan biri birlikte de görülebilir.

• Uyku sorunları: Yetersiz uyku, geç yatma ya da horlama ve uykuda nefes durması gibi sorunlar gün içinde dalgınlığa ve huzursuzluğa yol açabilir.
• İşitme ve görme sorunları: Tahtayı iyi göremeyen ya da öğretmeni net duyamayan çocuk dinlemiyormuş gibi görünebilir.
• Kaygı ve üzüntü: Kaygılı ya da mutsuz bir çocuğun zihni sürekli meşgul olduğu için derse odaklanamaz.
• Öğrenme güçlükleri: Okuma, yazma ya da matematik alanında özgül bir güçlük, çocuğun bu derslerden kaçmasına ve dikkatinin dağılmasına neden olabilir.
• Zihinsel kapasite farkları: Sınıfın düzeyi çocuğa çok zor ya da çok kolay geliyorsa ilgisi hızla dağılabilir.
• Ekran ve günlük düzen: Uzun ekran süresi, düzensiz yemek ve hareketsizlik dikkat süresini olumsuz etkileyebilir.
• Aile içi stres: Taşınma, boşanma, kayıp ya da evdeki gerginlikler çocuğun dikkatini ve davranışını geçici olarak değiştirebilir.
• Tıbbi nedenler: Bazı hormon bozuklukları, demir eksikliği ya da kullanılan bazı ilaçlar da benzer belirtilere neden olabilir.

Ekranın dikkat ve uyku üzerindeki etkisini ve evde nasıl bir denge kurulabileceğini ekran bağımlılığı sayfasında ayrıntılı olarak anlattık.

Dikkat eksikliğinde ne zaman değerlendirme gerekir?

Belirtiler altı aydan uzun süredir devam ediyor, hem evde hem okulda görülüyor ve çocuğun derslerini, arkadaşlıklarını ya da aile içi ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyorsa değerlendirme zamanı gelmiştir. Aşağıdaki işaretlerden birkaçı birlikte görülüyorsa bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririz.

• Öğretmen ve ebeveyn, birbirinden bağımsız olarak benzer gözlemleri paylaşıyor.
• Çocuğun zihinsel kapasitesiyle notları arasında belirgin ve süregelen bir fark var.
• Ödev saatleri neredeyse her gün gözyaşı ya da kavgayla bitiyor.
• Çocuk dürtüsel davranışları nedeniyle arkadaş gruplarından dışlanıyor.
• Dikkatsizlik ya da tehlikeyi düşünmeden hareket etme yüzünden sık kaza ve yaralanma yaşanıyor.
• Çocuk kendisi hakkında “ben aptalım”, “zaten hiçbir şeyi beceremem” gibi cümleler kurmaya başladı.

DEHB tanı süreci nasıl işler?

DEHB tanısını çocuk ve ergen psikiyatristi koyar. Tanı tek bir testle değil; ayrıntılı görüşme, gelişim öyküsü, ebeveyn ve öğretmen bilgisi, gözlem ve gerektiğinde psikolojik testlerin birlikte değerlendirilmesiyle konur. Süreç çoğunlukla aşağıdaki adımları içerir.

1. Hekim görüşmesi: Belirtilerin ne zaman başladığı, hangi ortamlarda görüldüğü ve çocuğun hayatını nasıl etkilediği konuşulur; gebelikten itibaren gelişim öyküsü alınır.
2. Ebeveyn ve öğretmen ölçekleri: Çocuğu farklı ortamlarda gören yetişkinlerin doldurduğu ölçekler, belirtilerin yaygınlığı hakkında bilgi verir.
3. Tıbbi değerlendirme: İşitme, görme, uyku ve genel sağlık durumu gözden geçirilir; hekim gerekli görürse ek tetkik ister.
4. Psikolojik testler: Bilgisayarlı dikkat testleri ve zekâ testleri gibi ölçümler, çocuğun dikkat ve öğrenme profili hakkında yardımcı bilgi sağlar.
5. Eşlik eden durumların araştırılması: Kaygı, öğrenme güçlüğü, tik ya da karşı gelme davranışları gibi DEHB'ye sık eşlik eden durumlar değerlendirilir.
6. Sonuç ve plan: Hekim bulguları aileyle paylaşır, tanının olup olmadığını açıklar ve çocuğa uygun bir destek planı önerir.

Çocuğunuz için hangi uzmana başvuracağınızdan emin değilseniz, psikolog ile çocuk psikiyatristinin rollerini çocuk psikoloğu mu, çocuk psikiyatristi mi rehberinde karşılaştırdık.

MOXO dikkat testi tanı koyar mı?

Hayır, MOXO tek başına DEHB tanısı koymaz. MOXO, çocuğun ekranda beliren hedeflere görsel ve işitsel çeldiriciler altında nasıl tepki verdiğini ölçen bilgisayarlı bir sürekli performans testidir ve dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hiperaktivite alanlarında bilgi verir. Bu bilgi, hekimin değerlendirmesine yardımcı olan parçalardan biridir. Testin nasıl uygulandığını MOXO dikkat testi sayfasında anlattık.

DEHB'de hangi destekler önerilir?

DEHB'de destek planı çocuğun yaşına, belirtilerin şiddetine ve eşlik eden durumlara göre hekim tarafından belirlenir ve çoğunlukla ebeveyn eğitimi, okul düzenlemeleri, beceri çalışmaları ve gerektiğinde ilaç tedavisinin birleşiminden oluşur. NICE kılavuzu 5 yaş altındaki çocuklarda ilk adım olarak ebeveyne yönelik eğitim programlarını önerir. Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) kılavuzu da okul öncesinde davranışsal yöntemleri öne çıkarır, okul çağında ise hekimin planladığı ilaç tedavisinin davranışsal yöntemlerle birlikte kullanılmasını önerir.

• Ebeveyn eğitimi: Net yönerge verme, olumlu davranışı fark etme ve tutarlı sonuçlar uygulama gibi becerilere odaklanan yapılandırılmış programlar.
• Okul düzenlemeleri: Öğretmenin yakınında oturma, görevlerin kısa parçalara bölünmesi, yazılı yönergeler ve öğretmenle düzenli iletişim.
• Beceri çalışmaları: Planlama, görev başlatma, zaman yönetimi ve organizasyon becerilerinin adım adım çalışılması.
• Hekim kararıyla ilaç tedavisi: Belirtilerin belirgin işlev kaybı yarattığı durumlarda ilaç başlama, doz ve takip kararını hekim verir.
• Eşlik eden durumlara destek: Kaygı, öğrenme güçlüğü ya da özgüven sorunları gibi alanlar ayrıca ele alınır.

Evde dikkat güçlüğü yaşayan çocuğa nasıl destek olunur?

Evde dikkat güçlüğü yaşayan çocuğa en çok yardımcı olan şey, beklentileri küçük ve görünür parçalara bölen, öngörülebilir bir günlük düzendir. Bu öneriler tanı ya da tedavi yerine geçmez, ama tanı olsun olmasın pek çok çocuğun günlük hayatını kolaylaştırır.

• Yönergeyi verirken çocuğun yanına gidin, göz teması kurun ve tek seferde tek bir iş isteyin: “Önce ayakkabılarını dolaba koy.”
• Uzun ödevleri 10 ile 15 dakikalık parçalara bölün ve araya kısa hareket molaları koyun.
• Sabah ve akşam rutinlerini resimli bir çizelgeyle duvara asın; çocuk adımları kendisi işaretlesin.
• Ödev için masada yalnızca o derse ait malzemelerin bulunduğu, televizyondan ve telefondan uzak sabit bir köşe ayırın.
• Zamanı görünür kılın: kum saati ya da mutfak zamanlayıcısı, “biraz sonra” kavramını somutlaştırır.
• İyi giden davranışı anında ve somut olarak fark edin: “Masaya oturup ilk soruyu kendin başlattın.”
• Kuralları az ve net tutun, sonuçları önceden açıklayın ve tutarlı biçimde uygulayın.
• Uyku saatini ve yatmadan önceki ekransız zamanı koruyun; yorgun bir çocukta tüm belirtiler belirginleşir.

Ders çalışma düzenini etkileyen ortam, motivasyon ve alışkanlık gibi etkenleri ders çalışma sürecini etkileyen faktörler yazımızda ayrıca ele aldık.

Dikkat eksikliğinde sık yapılan hatalar nelerdir?

Dikkat eksikliği konusunda en sık yapılan hata, çocuğun davranışını tembellik ya da şımarıklık olarak etiketleyip yalnızca ceza ve uyarıyla düzeltmeye çalışmaktır. Aşağıdaki hatalar ailelerde ve okullarda çok yaygındır; çoğu, doğru bilgiyle kolayca önlenebilir.

• Etiketlemek: “Tembel”, “yaramaz”, “sorumsuz” gibi sözler çocuğun kendine bakışını zedeler ve değişimi zorlaştırır.
• İnternetteki testlerle karar vermek: Çevrim içi listeler fikir verebilir, ama tanı yerine geçmez ve çoğu zaman gereksiz kaygı yaratır.
• Tek bir ortamdaki gözlemle yetinmek: Yalnızca evde ya da yalnızca okulda görülen belirtiler farklı bir nedene işaret edebilir.
• Kulaktan dolma bilgiyle ilaç kararı vermek: İlaç konusunda hem aşırı korku hem de mucize beklentisi yaygındır; doğru bilgi hekimden alınmalıdır.
• Kardeşle ya da yaşıtlarla kıyaslamak: “Ablan hiç böyle değildi” cümlesi motivasyon değil, utanç yaratır.
• Okulu süreçten dışlamak: Öğretmenle iş birliği yapılmadığında evde kazanılan düzen sınıfa taşınamaz.
• Her şeyi tanıya bağlamak: Tanı konduktan sonra çocuğun her davranışını DEHB ile açıklamak, sınır koymayı ve sorumluluk vermeyi zorlaştırır.

DEHB ergenlikte ve yetişkinlikte sürer mi?

DEHB çocukların önemli bir kısmında ergenlik ve yetişkinlik boyunca da sürer, ama belirtilerin görünümü değişir. Çocuklukta göze çarpan koşma ve tırmanma yerini çoğunlukla içsel bir huzursuzluğa, sabırsızlığa ve dağınıklığa bırakır. Ergenlikte zaman yönetimi, sınav dönemlerinde planlama ve araç kullanmaya başlarken dürtüsellik gibi alanlar ayrıca önem kazanır. Erken fark edilen ve desteklenen çocukların bu geçişleri daha az yıpranarak yaşadığı bilinir.

Serdivan'daki ofisimizde dikkat güçlüklerine nasıl yaklaşılır?

Psikolog Burak Uysal'ın Serdivan'daki ofisinde yürütülen görüşmeler psikolojik danışmanlık kapsamındadır; tanı koymak ve ilaç kararı vermek hekimin görevidir. Dikkat güçlüğü şüphesi olan çocuklar için önce bir çocuk ve ergen psikiyatristine başvurmanızı öneririz. Hekim değerlendirmesiyle birlikte ya da sonrasında ailelerle planlama, görev başlatma, ev düzeni ve okul iş birliği üzerine çalışmak için dikkat ve odaklanma destek programı sayfasındaki çerçeveyi inceleyebilirsiniz.

Görüşme planlamak için randevu talep formunu doldurabilir ya da 0554 125 42 23 numaralı telefondan ofisimize ulaşabilirsiniz. Formu doldurmak bir ödeme yükümlülüğü doğurmaz; ofisimiz sizi arayarak uygun gün ve saati birlikte planlar. İlk görüşmeye, varsa öğretmen gözlemlerini ve karne ya da ödev örneklerini getirmeniz süreci kolaylaştırır.

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Burak Uysal Psikolog

Maltepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü mezunu. Serdivan'daki ofisinde çocuklar, ergenler, ebeveynler, yetişkinler ve çiftlerle psikolojik danışmanlık görüşmeleri yürütür.

Son güncelleme: 14 Ekim 2026 İçerik editörü: destek@burakuysal.org Hakkında daha fazla