EMDR Nedir? Kimler Uygulayabilir?

Bir trafik kazasının ardından aylar geçmesine rağmen fren sesi duyulduğunda kalbi hızla çarpan, depremden sonra her sallantıda donup kalan ya da yaşadığı bir saldırının görüntüleri gece gözünün önüne gelen pek çok kişi, bir noktada “EMDR işe yarar mı?” sorusuyla karşılaşır. Bu rehberde EMDR'ın ne olduğunu, nasıl uygulandığını, araştırmaların ne söylediğini ve Türkiye'de bu yöntemi kimlerin uygulayabileceğini sade bir dille anlatıyoruz.

EMDR nedir?

EMDR, İngilizce Eye Movement Desensitization and Reprocessing ifadesinin kısaltmasıdır ve Türkçeye “Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme” olarak çevrilir. Travmatik ya da derinden sarsıcı anıların yarattığı sıkıntıyı azaltmak için geliştirilmiş, sekiz aşamalı ve yapılandırılmış bir psikoterapi yöntemidir. Yöntemi Amerikalı psikolog Francine Shapiro 1980'lerin sonunda geliştirmiş, ilk araştırmasını 1989'da yayımlamıştır.

EMDR'da kişiden zorlayıcı anıyı ayrıntısıyla uzun uzun anlatması beklenmez. Kişi anının en rahatsız edici yanını kısa süreler aklında tutarken uzman göz hareketleri, dönüşümlü dokunma ya da ses gibi iki yönlü uyarımlar uygular. Her uyarım setinden sonra kısa bir ara verilir ve kişiye aklına ne geldiği sorulur. Süreç ilerledikçe anı aynı kalır, ama taşıdığı duygusal yük çoğu zaman belirgin biçimde hafifler.

EMDR hangi kurama dayanır?

EMDR, Shapiro'nun “uyumlu bilgi işleme” adını verdiği modele dayanır. Bu modele göre zihin, yaşadığımız deneyimleri normalde sindirerek anlamlı bir bütüne yerleştirir. Çok yoğun bir olay ise bu işleme sürecini bozabilir; anı, olay anındaki görüntü, ses, beden duyumları ve “tehlikedeyim” ya da “benim suçum” gibi inançlarla birlikte adeta donmuş biçimde saklanır. Benzer bir uyaran geldiğinde bu donmuş anı yeniden canlanır.

EMDR'ın amacı anıyı silmek değil, onun işlenmesini tamamlamaktır. Başarılı bir süreçten sonra kişi olayı hatırlar, ama hatırlamak artık bedende aynı alarmı çalmaz; “o gün çok korktum ama şimdi güvendeyim” gibi daha uyumlu bir anlam yerleşir. İki yönlü uyarımın bu süreçte tam olarak nasıl etki ettiği hâlâ araştırılmaktadır.

EMDR hangi durumlarda kullanılır?

EMDR en çok travma sonrası stres belirtilerinde kullanılır ve bu alandaki etkinliği uluslararası kılavuzlarca tanınır. Bunun dışındaki alanlarda kullanımı yaygınlaşsa da kanıtlar daha sınırlıdır ve araştırmalar sürmektedir.

• Tek bir olaya bağlı travmalar: Trafik kazası, saldırı, deprem ya da sel gibi afetler, ani bir kayba tanık olmak.
• Tekrarlayan zorlayıcı yaşantılar: Uzun süre maruz kalınan şiddet ya da istismar sonrası belirtiler; bu durumlarda hazırlık aşaması daha uzun tutulur.
• Tıbbi süreçlere bağlı sarsıntılar: Zor bir doğum, yoğun bakım deneyimi ya da ağır bir hastalık sürecinin bıraktığı izler.
• Araştırılmakta olan alanlar: Belirli fobiler, panik belirtileri, karmaşık yas tepkileri ve bazı kronik ağrı durumları. Bu alanlarda EMDR çoğunlukla diğer yöntemlerle birlikte değerlendirilir.

Ani ve yoğun korku nöbetleri yaşıyorsanız bunun travmayla mı yoksa başka bir kaygı tablosuyla mı ilişkili olduğunu ayırt etmek önemlidir. Panik belirtilerinin nasıl göründüğünü kaygı ve panik atak sayfasında anlattık.

Travma sonrası stres belirtileri nelerdir?

Travma sonrası stres belirtileri dört ana kümede toplanır: olayı istemsizce yeniden yaşamak, olayı hatırlatan şeylerden kaçınmak, düşünce ve duygularda olumsuz değişiklikler ve sürekli tetikte olma hâli. Sarsıcı bir olaydan sonraki ilk haftalarda bu belirtilerin bir kısmı pek çok insanda görülür ve çoğu kişide zamanla azalır. Belirtiler bir aydan uzun sürüyor ve hayatı belirgin biçimde etkiliyorsa bir hekim değerlendirmesi gerekir.

Çocuklarda travma belirtileri nasıl görünür?

Küçük çocuklar yaşadıklarını çoğu zaman sözle değil oyunla ve davranışla gösterir. Olayı oyunlarında tekrar tekrar canlandırmak, ebeveynden ayrılmak istememek, yeniden alt ıslatma, uyku sorunları, öfke nöbetleri ve daha önce kazandığı becerilerde gerileme sık görülen tepkilerdir. Afet ve savaş haberlerinin çocuklar üzerindeki etkisini savaş haberleri çocukları nasıl etkiler yazımızda ayrıca ele aldık.

EMDR seansları nasıl ilerler?

EMDR, her biri belirli bir amaca hizmet eden sekiz aşamada ilerler. Göz hareketlerinin kullanıldığı yeniden işleme bölümü bu aşamalardan yalnızca biridir; öncesindeki değerlendirme ve hazırlık aşamaları en az onun kadar önemlidir.

1. Öykü alma ve planlama: Kişinin yaşam öyküsü, belirtileri ve güçlü yönleri değerlendirilir; hangi anıların hangi sırayla ele alınacağı planlanır.
2. Hazırlık: Yöntem anlatılır ve kişiye yoğun duygularla baş etmesine yardım edecek sakinleşme becerileri, örneğin “güvenli yer” imgesi, öğretilir.
3. Değerlendirme: Hedef anının en rahatsız edici görüntüsü, bu anıya bağlı olumsuz inanç (“çaresizim”), istenen olumlu inanç (“artık güvendeyim”), duygular ve beden duyumları belirlenir. Rahatsızlık 0 ile 10 arasında, olumlu inancın inandırıcılığı 1 ile 7 arasında puanlanır.
4. Duyarsızlaştırma: Kişi anıyı aklında tutarken iki yönlü uyarım setleri uygulanır ve her setten sonra aklına gelenler kısaca konuşulur.
5. Yerleştirme: Rahatsızlık belirgin biçimde azaldığında olumlu inanç anıyla birlikte güçlendirilir.
6. Beden taraması: Kişi anıyı düşünürken bedeninde kalan gerginlik olup olmadığına bakılır ve kalan duyumlar işlenir.
7. Kapanış: Her seans, kişi sakin ve dengeli bir hâlde ayrılacak biçimde kapatılır; tamamlanmayan anılar bir sonraki seansa bırakılır.
8. Yeniden değerlendirme: Sonraki seansın başında önceki çalışmanın etkisi gözden geçirilir ve plan buna göre güncellenir.

Seanslar çoğunlukla 60 ile 90 dakika sürer ve genellikle haftada bir yapılır. Tek bir olaya bağlı belirtilerde süreç görece kısa olabilirken, uzun süreli ya da çok sayıda zorlayıcı yaşantı söz konusu olduğunda hazırlık aşaması tek başına haftalar sürebilir.

İki yönlü uyarım nedir?

İki yönlü uyarım, dikkatin sağ ve sol arasında dönüşümlü olarak yönlendirilmesidir. En bilinen biçiminde kişi, uzmanın yüzünün önünde sağa sola hareket ettirdiği parmakları ya da ışıklı bir çubuğu gözleriyle izler. Göz hareketleri yerine dizlere ya da ellere dönüşümlü hafif dokunuşlar ya da kulaklıktan sırayla gelen sesler de kullanılabilir. Bir görüşe göre bu çift görev, anının canlılığını ve duygusal yoğunluğunu azaltarak yeniden işlemeyi kolaylaştırır.

EMDR ile hipnoz aynı şey mi?

Hayır, EMDR hipnoz değildir. EMDR sırasında kişi tamamen uyanık, bilinçli ve kontrol sahibidir; ne yaşadığının farkındadır ve istediği an “dur” diyerek seansı durdurabilir. Uzman telkin vermez, kişiye ne düşünmesi ya da hissetmesi gerektiğini söylemez. Seans sırasında akla gelen anılar, duygular ve düşünceler kişinin kendi zihninden gelir.

EMDR'ı travma odaklı bilişsel davranışçı terapiden ayıran başlıca fark da buradadır. Travma odaklı BDT'de kişi olayı ayrıntılı biçimde anlatır, yazar ve olayla ilgili düşüncelerini sistematik olarak inceler; seanslar arasında ödevler verilir. EMDR'da ise olayın uzun uzun anlatılması gerekmez ve seans dışı ödevler daha sınırlıdır. İki yöntem de travma sonrası stres belirtilerinde kılavuzlarca önerilir. BDT'nin mantığını bilişsel davranışçı terapi rehberinde anlattık.

Araştırmalar EMDR hakkında ne söylüyor?

Araştırmalar, EMDR'ın travma sonrası stres belirtilerini azaltmada etkili bir yöntem olduğunu gösterir ve bu nedenle başlıca uluslararası kılavuzlar EMDR'ı önerilen seçenekler arasında sayar. Kılavuzlar arasında önerinin gücü konusunda farklar vardır.

• Dünya Sağlık Örgütü: 2013 tarihli stresle ilişkili durumlara yönelik kılavuzunda, travma sonrası stres bozukluğu olan yetişkinler, çocuklar ve ergenler için travma odaklı BDT ile birlikte EMDR'ı önerir.
• NICE: İngiltere'nin kılavuzu, savaş dışı bir travmadan üç ay ya da daha uzun süre sonra başvuran yetişkinlerde EMDR'ı önerilen yöntemler arasında sayar. 7 ile 17 yaş arasındaki çocuk ve gençlerde ise önce travma odaklı BDT önerilir, EMDR bu yöntemden yarar görmeyenlerde düşünülür.
• Amerikan Psikoloji Derneği (APA): 2017 tarihli kılavuzunda EMDR'ı “koşullu öneri” düzeyinde değerlendirir; yani iyi sonuç verdiğine dair kanıt bulunduğunu, ancak kanıtların bazı yöntemlere göre daha sınırlı olduğunu belirtir.

Tartışmanın merkezinde göz hareketlerinin rolü vardır. Bazı karşılaştırmalı çalışmalar, göz hareketleri olmadan yapılan çalışmaların da benzer sonuçlar verebildiğini bulmuştur. Bu durum yöntemin etkisizliğini değil, etkinin hangi bileşenden geldiğinin hâlâ netleşmediğini gösterir. Okur açısından önemli olan nokta şudur: EMDR, eğitimli bir uzman tarafından ve doğru kişiye uygulandığında kanıta dayalı seçeneklerden biridir.

EMDR'ı kimler uygulayabilir?

Türkiye'de EMDR bir psikoterapi yöntemi olduğu için 1219 sayılı Kanun'un çerçevesinde klinik psikolog ve psikiyatri uzmanının yetki alanındadır ve bu alanda eğitim almış, yetkili uzmanlarca uygulanır. EMDR eğitimi, uluslararası EMDR kuruluşlarının tanıdığı, aşamalı ve süpervizyonla desteklenen bir programdır. Kısa bir tanıtım semineri ya da çevrim içi bir video, yöntemi uygulamak için yeterli değildir.

• Uzmanın diplomasındaki unvan nedir, psikoterapi uygulama yetkisi var mı?
• EMDR eğitiminin hangi düzeylerini tamamlamış, süpervizyon almış mı?
• Travma yaşamış kişilerle, özellikle de sizin yaşadığınıza benzer durumlarla deneyimi var mı?
• Hazırlık aşamasını nasıl planlıyor ve yoğun duygular yükselirse seansı nasıl güvenle kapatıyor?
• Gerekirse bir psikiyatri hekimiyle birlikte çalışıyor mu?

Bu sorular güvensizlikten değil, kendinizi koruma hakkınızdan doğar. Bir uzmanla çalışmaya başlamadan önce nelere bakabileceğinizi psikolog seçerken dikkat edilecekler rehberinde ayrıntılı olarak anlattık.

EMDR kimler için uygun olmayabilir?

EMDR, kişinin güvende olmadığı, yoğun duyguları taşıyacak dengeye henüz sahip olmadığı ya da önce başka bir sorunun ele alınması gereken durumlarda ertelenir. Bu bir ret değil, sıralamadır; önce zemin sağlamlaştırılır, sonra anılarla çalışılır.

• Tehlike sürüyorsa: Şiddet içeren bir ilişki ya da ortam devam ediyorsa öncelik güvenliğin sağlanmasıdır.
• Kriz dönemindeyse: Yakın zamanda kendine zarar verme düşünceleri ya da girişimi olan kişilerde önce kriz ve güvenlik planı ele alınır.
• Ağır kopma yaşantıları varsa: Kendinden ya da çevreden belirgin biçimde kopma, zaman kayıpları gibi belirtilerde uzun bir hazırlık dönemi gerekir.
• Madde kullanımı kontrol dışındaysa: Alkol ya da madde kullanımı yoğun duygularla baş etmenin ana yolu hâline gelmişse önce bu konu ele alınır.
• Bazı tıbbi durumlarda: Epilepsi, göz hastalıkları ya da gebelik gibi durumlarda uzman, hekim görüşü alınmasını isteyebilir.

EMDR seansından sonra neler hissedilebilir?

EMDR seansından sonra yorgunluk, duygusal hassasiyet ve canlı rüyalar sık görülen ve çoğunlukla birkaç gün içinde geçen tepkilerdir. Yeniden işleme süreci seans bittikten sonra da bir süre devam edebilir; bu nedenle uzman, kapanış aşamasında seans aralarında neler olabileceğini önceden anlatır.

• Seans günü yoğun bir iş planlamamak, mümkünse kısa bir yürüyüş ya da dinlenme zamanı ayırmak iyi gelir.
• Akla gelen yeni anıları, rüyaları ya da duyguları kısa notlarla yazmak bir sonraki seans için değerli bilgi sağlar.
• Hazırlık aşamasında öğrenilen sakinleşme becerilerini, zorlandığınız anlarda uygulamak önemlidir.
• Tepkiler yoğunlaşır ya da günlük hayatınızı belirgin biçimde bozarsa bir sonraki seansı beklemeden uzmanınıza haber verin.

EMDR hakkında sık yapılan hatalar nelerdir?

EMDR hakkında en sık yapılan hata, yöntemi tek seansta anıları silen bir teknik gibi görmektir. Aşağıdaki yanlış anlamalar hem beklentileri hem de güvenliği etkileyebilir.

• Mucize beklemek: Bazı kişiler birkaç seansta belirgin rahatlama yaşar, ama süreç kişiden kişiye çok farklıdır.
• Hazırlığı gereksiz görmek: Doğrudan anıya geçmek isteyen kişiler olur; oysa hazırlık, yoğun duyguların güvenle taşınmasını sağlar.
• Anının silineceğini sanmak: EMDR anıyı yok etmez, onunla birlikte gelen yoğun duygusal yükü hafifletmeyi hedefler.
• Kendi kendine denemek: İnternetteki göz hareketi videolarıyla zorlayıcı anılar üzerinde çalışmak, kişiyi hazırlıksız biçimde yoğun duygulara açabilir.
• Unvanı sormamak: EMDR yaptığını söyleyen herkesin psikoterapi yetkisi ve yeterli eğitimi olmayabilir.

Sarsıcı bir olaydan sonraki ilk haftalarda neler yapılabilir?

Sarsıcı bir olaydan sonraki ilk haftalarda en koruyucu adımlar güvenliği sağlamak, günlük düzeni korumak ve yakınlarla bağı sürdürmektir. Bu dönemde uyku sorunları, irkilme ve olayın sık sık akla gelmesi olağan tepkilerdir ve pek çok kişide kendiliğinden azalır. NICE, olaydan hemen sonra herkese rutin biçimde olayı ayrıntılı anlattıran tek seferlik görüşmeler yapılmamasını önerir; bunun yerine belirtilerin bir süre izlenmesi tavsiye edilir.

• Uyku, yemek ve hareket düzenini olabildiğince korumaya çalışın.
• Güvendiğiniz kişilerle zaman geçirin; anlatmak istemiyorsanız sadece yanlarında olmak da iyi gelir.
• Olayla ilgili haber ve görüntülere maruz kalma süresini sınırlayın.
• Alkolü bir rahatlama yolu olarak kullanmaktan kaçının.
• Çocuklara olanı yaşlarına uygun, kısa ve dürüst cümlelerle anlatın ve sorularına alan açın.

Ne zaman bir psikiyatri hekimine başvurmalı?

Sarsıcı bir olaydan sonra belirtiler bir aydan uzun sürüyor, giderek artıyor ya da iş, okul ve ilişkilerinizi belirgin biçimde etkiliyorsa bir psikiyatri hekimine başvurmanızı öneririz. Travma sonrası stres bozukluğu tanısını hekim koyar; hekim gerekiyorsa ilaç tedavisini planlar ve EMDR ya da travma odaklı BDT gibi bir psikoterapi için yönlendirme yapar. Kendinize zarar verme düşünceleri varsa beklemeden acil yardım alın.

Ofisimizde travma sonrası zorlanmalarda nasıl bir yol izlenir?

Psikolog Burak Uysal'ın Serdivan'daki ofisinde yürütülen görüşmeler psikoterapi değil, psikolojik danışmanlık kapsamındadır. Zorlayıcı bir olaydan sonra ailelerin ve çocukların günlük düzene dönmesine, ebeveynlerin çocuklarıyla nasıl konuşacağını planlamasına ve uyum güçlüklerinin ele alınmasına yönelik görüşmeler yapılır. Görüşmelerde EMDR ya da travma odaklı bir psikoterapi gerektiğini düşündüğümüz durumlarda psikiyatri hekimine ve bu alanda yetkili uzmanlara başvurmanızı öneririz.

Hangi destek alanlarında görüşme yapıldığını psikolojik danışmanlık hizmetleri sayfasında görebilirsiniz. Görüşme planlamak için randevu talep formunu doldurabilir ya da 0554 125 42 23 numaralı telefondan ofisimize ulaşabilirsiniz. Formu doldurmak bir ödeme yükümlülüğü doğurmaz; ofisimiz sizi arayarak uygun gün ve saati birlikte planlar.

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Burak Uysal Psikolog

Maltepe Üniversitesi Psikoloji Bölümü mezunu. Serdivan'daki ofisinde çocuklar, ergenler, ebeveynler, yetişkinler ve çiftlerle psikolojik danışmanlık görüşmeleri yürütür.

Son güncelleme: 14 Ekim 2026 İçerik editörü: destek@burakuysal.org Hakkında daha fazla